Liefde en kapitaal, gisteren en vandaag

Schrijfster Mary Gabriel bracht acht jaar door in het gezelschap van Karl Marx en zijn naasten. “Hij richtte zich niet noodzakelijk tot zijn eigen generatie”, vertelt ze. “In vele opzichten richtte hij zich tot ons tijdsgewricht.”

Op 5 mei is het 200 jaar geleden dat in het Duitse Trier Karl Marx werd geboren. Op 21 februari vierden we al de 170ste verjaardag van het Communistisch Manifest. En vorig jaar was het 150 jaar geleden dat Het Kapitaal verscheen. Een goede aanleiding om eens af te spreken met Mary Gabriel. Zij heeft acht jaar lang zowat dag en nacht doorgebracht aan de zijde van Karl Marx en zijn naasten. Op 150 jaar afstand ploos ze onuitgegeven brieven uit op zoek naar dieperliggende drijfveren, naar levenskeuzes, naar de context van zijn stellingnames. Ze ging, kortom, op zoek naar de man achter het levenswerk. En ze vond Marx, maar ook zijn vrouw Jenny en zijn dochters Jenny, Laura en Eleanor, en uiteraard ook Friedrich Engels. Dat mondde uit in Love and Capital: Karl and Jenny Marx and the Birth of a Revolution, een bestseller uit 2011, in het Nederlands vertaald als Liefde en Kapitaal. Karl en Jenny Marx en de geboorte van een revolutie en uitgegeven bij Bert Bakker.

In 1845 vluchtte Karl Marx van Parijs naar Brussel. U stelt dat het eigenlijke verhaal van Marx als politiek denker, in België begon.

Mary GabrielMary Gabriel. Inderdaad. In november 1847 vertrokken Marx en enkele collega’s, onder wie Friedrich Engels, van Oostende naar Londen, waar Marx zijn eerste bijeenkomst van de Bond der Communisten bijwoonde. De bond was enkele maanden eerder opgericht en was de eerste proletarische organisatie waar Marx zich bij aansloot. Aan het einde van de bijeenkomst, die maar een week duurde, kreeg Marx al de vraag om een manifest te schrijven. Voordien waren er al pogingen geweest om dat document te schrijven, maar geen enkele versie voldeed aan de verwachtingen. Daarom wendde de bond zich tot Marx en Engels met de woorden:“Neem de notities die we al hebben en zie of jullie er iets van kunnen maken.” Uiteindelijk liet Engels Marx alleen in Brussel en zette Marx zich aan zijn keukentafel om met de hulp van zijn vrouw Jenny, het meest revolutionaire document van de 19de eeuw voort te brengen: Het Communistisch Manifest. Je kunt dus gerust stellen dat alles in België is begonnen.

Je kunt de geschiedenis van de arbeidersbeweging uit de 20ste eeuw niet schrijven zonder het te hebben over Marx. Toch vinden sommigen dat de ideeën van Marx vandaag voorbijgestreefd zijn.

Mary Gabriel. Als je het Communistisch Manifest goed bestudeert, blijkt dat dat absoluut niet klopt. Wat Marx ons te vertellen heeft, is nog steeds pertinent en iedereen kan er iets uit leren. Marx’ manifest laat zich lezen als de inleiding van een rechtszaak – hij had evengoed advocaat kunnen worden. Hij begint melodramatisch: “Een spook waart door Europa, het spook van het communisme”. Daarna beschrijft hij het communisme en het corrupte systeem dat het communisme hoopte te vervangen.

Voor Marx was een klassenconflict een onafwendbaar feit van historische vooruitgang

Marx analyseerde de ideeën van andere intellectuelen en economen, nam er zaken van over en beschreef zo de misdaden van de burgerij. Hij verweet de burgerij dat ze relaties tussen mensen had herleid tot kille berekening. Hij merkte op dat van oudsher gerespecteerde beroepen – dokters, advocaten, priesters, dichters, wetenschappers … – door het systeem tot loonarbeiders waren herleid en traditionele familiebanden ‘tot een zuivere geldverhouding teruggebracht’. Marx beschreef de onrust in een wereld gedomineerd door het kapitaal en hij beschreef ook de nood om het productieproces voortdurend om te gooien en winsten op te strijken, wat dan weer wereldwijd nieuwe markten vereiste.“Overal moet zij zich innestelen, overal haar huis bouwen, overal verbintenissen aanknopen”, zei hij. Het kapitalistische handelssysteem vervoerde ruwe materialen van afgelegen plaatsen naar producenten aan de andere kant van de oceaan, vanwaar afgewerkte producten een bootreis of treinrit verder dan weer konden worden doorverkocht aan consumenten. De nieuwe wereldorde slokte oude nationale industrieën op en vernietigde ze tezamen met de oude samenlevingen. Over dit systeem zei Marx: “Met één woord, zij schept zich een wereld naar haar eigen beeld.”

Maar zo legde hij uit, “deze samenlevingsvorm schept ook de kiemen van haar eigen vernietiging en gelijkt op de heksenmeester die de onderaardse machten die hij zelf opriep, niet meer kan beheersen”. Handelscrisissen zouden elkaar steeds sneller opvolgen door toedoen van overproductie en van het toenemende leger arbeiders dat nodig was om het machinepark van de industriële samenleving draaiende te houden. De arbeidersklasse, een revolutionair proletariaat, zou transformeren in de strijdmacht die de nieuwe wereldorde ten gronde zou richten. “De bourgeoisie produceert voor alles haar eigen doodgraver. Haar ondergang en de zege van het proletariaat zijn even onvermijdelijk”, zei hij. Voor Marx was een klassenconflict een onafwendbaar feit van historische vooruitgang, net zo zeker als dat producten en ontdekkingen van de ene generatie mensen de basis vormen voor de vorderingen van de volgende.

Moest die vooruitgang uiteindelijk uitmonden in het communisme? Hoe moeten we de gevolgen begrijpen voor de economie, de werkende mensen en de gezinnen?

Mary Gabriel. Marx verklaarde dat het communisme – in de kern – neerkwam op de natuurlijke evolutie van privé-eigendom. Gealarmeerde critici diende hij van antwoord door op te merken dat 90 procent van de bevolking toentertijd sowieso geen bezittingen had, zodat de enigen die verlies zouden lijden de minderheid was, van wie de winsten op uitbuiting waren gebaseerd. Het communisme ontneemt niemand de macht zich maatschappelijke producten toe te eigenen, het ontneemt slechts de macht om zich te verrijken door de toe-eigening van de arbeid van anderen. Waarom zou een industrie waarvan de werking steunt op het werk van honderden, misschien zelfs duizenden werkers, slechts een handvol mensen moeten verrijken? Waarom zouden de vruchten van de aarde, haar grondstoffen, landoppervlakten en zeeën exclusief ten dienste moeten staan van eender welke enkeling en zijn winstbejag?

Marx sprak voor ónze wereld. Dat was de reden waarom hij amper werd begrepen in zijn eigen tijd

Marx beschuldigde critici van schijnheiligheid als ze klaagden dat het communisme het familiale weefsel in het gedrang bracht. Hij wees erop dat kinderen onder het industriële systeem van de burgerij sowieso al werden beroofd van hun kindertijd: ze kregen geen onderwijs en werden behandeld als handelswaar en werkinstrumenten. Ook de huwelijksrelaties waren al tenietgedaan door de geldklasse, die werkende echtgenotes en dochters seksueel uitbuitte en andermans vrouwen verleidde ‘voor de sport’.

“In de plaats van de oude burgerlijke samenleving met haar klassen en klassentegenstellingen komt er een maatschappij, waarin de vrije ontwikkeling van ieder de voorwaarde is voor de vrije ontwikkeling van allen”, zei Marx, en hij voegde eraan toe dat dat enkel kon worden bewerkstelligd door de noodzakelijke omverwerping van de bestaande sociale orde. “Laat de heersende klassen sidderen voor een communistische revolutie! De proletariërs hebben daarbij niets te verliezen dan hun ketenen. Zij hebben een wereld te winnen”, schreef hij en hij voegde er de beroemde uitspraak “Proletariërs aller landen, verenigt u!” aan toe.

In feite sprak Marx voor ónze wereld en was dat een deel van het probleem en van de reden waarom hij amper werd begrepen in zijn eigen tijd en zo verkeerd begrepen is in de loop van de 20ste eeuw. Omdat hij – zoals elke grote denker – niet noodzakelijk sprak voor zijn eigen generatie, of zelfs maar voor die van zijn dochters of degene die daarop volgden. In vele opzichten sprak hij voor óns, voor vandaag.

David Pestieau in gesprek met Mary Gabriel tijdens ManiFiesta 2017. (Foto Solidair, Karina Brys)

Waarom begon Marx aan Het Kapitaal, kritiek van een politieke economie, het werk waarvan we vorig jaar de 150ste verjaardag vierden? En waarom kostte het hem zeventien jaar om het eerste deel te schrijven?

Mary Gabriel. Wel, toen hij in 1851 in Londen was en besliste om Das Kapital te schrijven, begon de idee van het kapitalisme net mainstream te worden. Het begrip was beginnen te circuleren in de jaren 1840, maar zoals je zult merken gebruikt Marx het woord op geen enkel moment in het Communistisch Manifest. Dat toont hoe nieuw het concept wel was. Toen hij in 1851 aan Het Kapitaal begon, worstelde hij met een systeem dat maar weinig mensen echt begrepen en waar ze vaak zelfs geen naam voor hadden. Terzelfder tijd schreef hij over de ondergang van het kapitalisme, die hij als onafwendbaar beschouwde wegens de inherente zwaktes. Kortom, hij vroeg mensen om samen met hem een gigantische sprong in het ongewisse te maken. Het was alsof hij zijn lezers naar de toekomst torpedeerde.

Telkens wanneer hij dacht het te pakken te hebben, veranderde er weer iets drastisch en moest hij terug naar zijn schetsboek

Ik denk dat dit gedeeltelijk verklaart waarom het schrijven van het boek hem zoveel tijd kostte. Hij schreef over iets wat zo snel evolueerde, en dan nog op zowat alle plaatsen op aarde, dat telkens wanneer hij dacht dat hij het had bijgebeend, telkens wanneer hij dacht het te pakken te hebben, er weer iets drastisch veranderde in een ander deel van de wereld en hij terug moest naar zijn schetsboek. Je kunt zijn levenswerk dus zien als een fascinerende jacht op een systeem dat hij probeerde uit te leggen aan een bevolking die er geen idee van had dat dat systeem zelfs maar bestond. Een systeem dat tegelijk de oorzaak was van de ellende bij diezelfde bevolking.

U legt uit dat Marx afkomstig was van een burgerfamilie. Wat heeft ervoor gezorgd dat hij zich aan de zijde van de arbeiders schaarde?

Mary Gabriel. Nadat Marx werd gedwongen om naar Brussel te vluchten, nodigde Friedrich Engels, die zoon was van een fabriekseigenaar met vestigingen zowel in het Rijnland als in Manchester, hem in 1845 uit om mee te gaan naar Manchester. Engels had als jongeman in de fabrieken van zijn vader gewerkt en had universitaire studies willen doen, maar zijn vader vreesde dat dit hem in een of andere troep van linkse Hegelianen zou doen belanden. Daarbovenop wilde hij dat Friedrich in de familiezaak bleef. Dus stuurde hij zijn zoon naar Manchester, wat Friedrich geweldig uitkwam. Daar kreeg hij immers een heel ander soort opvoeding. Hij leerde hoe het fabriekssysteem echt in elkaar zat. Op dat moment was Manchester het zwaartepunt van de wereldwijde industrialisering. Het bezat de grootste katoennijverheid en zijn fabrieken herbergden de meest ontmenselijkte werklui op de planeet. Hun leefomstandigheden waren op het beestachtige af. In een éénpersoonskamer hokten vaak twintig mensen samen en een buitentoilet werd gedeeld door zo’n 120 man. Werken deden ze zeven dagen per week. Kinderen, vrouwen, hele families werden geofferd aan de fabriek.

De Marx van vóór zijn Manchester-reis en de Marx van erna zijn twee totaal verschillende personen

In plaats van zich op te sluiten in zijn bureau en in de clubs waar fabriekseigenaars en anderen van dat slag zich ophielden, begon Engels een relatie met een fabrieksmeisje dat Mary Burns heette. Zij nam hem mee naar het Ierse district dat de arbeiderswijk was. Dankzij haar en dankzij de werklui kreeg Engels alle aspecten van dit ‘schitterende’ nieuwe kapitalistische industriële systeem onder ogen. Hij wilde Marx hiermee laten kennismaken en dus verlieten beide mannen in 1845 Brussel om naar Engeland te reizen. Daar bleven ze verschillende weken. Deze reis was absoluut cruciaal voor Marx’ ontwikkeling. De Marx van vóór zijn Manchester-reis en de Marx van erna zijn twee totaal verschillende personen. De passie en de woede die Marx voelde, samen met het ongeduld dat hij tentoonspreidde, lieten zich onmiddellijk gevoelen in zijn geschriften en in zijn contacten met mede-intellectuelen. Marx leerde het hele fabriekssysteem kennen, van de burelen tot de werkvloer en de ellende van de arbeiders, de kwartieren waar ze woonden, waar ze stierven, dansten, aten … en het was de hel op aarde.

De Marx die uit deze ervaring opstond, is degene die zei dat “filosofen hun tijd niet dienen te verdoen met praten over ideeën, ze moeten het integendeel hebben over de materiële realiteit van werkmannen en -vrouwen”. Pas wanneer je een man kunt voeden en kleden en ervoor kunt zorgen dat zijn familie te eten heeft, dan pas kun je politieke en filosofische ideeën aanbrengen. Want tot er aan de materiële noden van een man is voldaan, blijven die andere behoeften betekenisloos. Ze zijn simpelweg te abstract. Als je het mij vraagt, is dát dus de geboorte van de Marx die Het Kapitaal zou schrijven.


Marx over Ierse en Engelse arbeiders

“Wat fundamenteel is, is dat elk industrieel en economisch centrum in Engeland nu een arbeidersklasse bezit, die in twee vijandige kampen verdeeld is: Engelse proletariërs en Ierse proletariërs. De gewone Engelse arbeider haat de Ierse arbeider als een concurrent, die zijn levensstandaard naar beneden haalt. […] Hij koestert religieuze, sociale en nationale vooroordelen tegen hen. Hij verhoudt zich zowat tot hen zoals de arme blanken tot de zwarten in de voormalige slavenstaat der Verenigde Staten […] Dit antagonisme is het geheim van de onmacht der Engelse arbeidersklasse, ondanks haar organisatie. Ze is het geheim van hoe de kapitalistische klasse haar macht weet te behouden.” (brief van Karl Marx aan Sigfrid Meyer en August Vogt in New York)


Mary Gabriel, Liefde en Kapitaal. Karl en Jenny Marx en de geboorte van een revolutie, Amsterdam, Uitgeverij Bert Bakker, 2012, 908 p.

Dit interview van David Pestieau met Mary Gabriel is een gedeeltelijke overname van een uitgebreider interview dat verscheen in het tijdschrift Lava. Je vindt het volledige interview op www.lavamedia.be

Dit artikel komt uit het magazine Solidair van maart-april 2018. Abonnement


1 reactie

Gelieve je mail te bekijken voor een link om je account te activeren.
  • Nick Dobbelaere
    publiceerde deze pagina in Nieuws 2018-04-27 11:57:46 +0200