Ideeënstrijd om de wereld te veranderen

Elk tijdperk brengt zijn eigen ideeën voort, die aansluiten bij de materiële ontwikkeling van de maatschappij. Plus: je kijkt natuurlijk heel anders naar de wereld als je onderaan de maatschappelijke pyramide kampeert, of in de top ervan resideert.

Niet het bewustzijn bepaalt het leven, maar het leven bepaalt het bewustzijn.

[...] Tot het leven behoort […] vóór alles eten en drinken, woning, kleding en nog zo’n paar dingen. De eerste historische daad is derhalve de voortbrenging van de middelen om deze behoeften te bevredigen, de productie van het materiële leven zelf; en inderdaad is dit een historische daad, een grondvoorwaarde voor elke geschiedenis, waaraan nog heden evenals duizenden jaren geleden elke dag en elk uur moet worden voldaan om de mensen alleen maar in leven te houden.

[...] Het tweede punt is dat de bevrediging van de eerste behoefte (de daad van het bevredigen en het verworven middel ter bevrediging) zelf tot nieuwe behoeften leidt [...].

[...] Hieruit volgt [...] verder dat de hoeveelheid productiekrachten die binnen het menselijke bereik liggen de maatschappelijke toestand bepaalt, en de ‘geschiedenis van de mensheid’ dus altijd in samenhang met de geschiedenis van industrie en handel bestudeerd en behandeld moet worden.

[...] De klasse die over de middelen voor de materiële productie beschikt, beschikt daarmee tegelijkertijd over de middelen voor geestelijke productie, zodat in het algemeen gesproken ook de ideeën van hen die niet in het bezit zijn van de middelen voor geestelijke productie, aan haar onderworpen zijn. De heersende ideeën zijn niets anders dan de ideële uitdrukking van de heersende materiële verhoudingen, de heersende materiële verhoudingen uitgedrukt in de vorm van ideeën; de uitdrukking dus van de verhoudingen die deze ene klasse tot de heersende klasse maken, met andere woorden: de ideeën van haar heerschappij.

Karl Marx & Friedrich Engels - De Duitse ideologie (1845)

Marx heeft een ommekeer veroorzaakt in de manier waarop wij naar de wereld kijken. Hij zette zich af tegen de Duitse filosofen uit zijn tijd, die zich ermee tevreden stelden de wereld te interpreteren en te dromen van een betere wereld, op basis van hun ideeën. Marx en Engels daarentegen gingen uit van het feit dat mensen zich op de eerste plaats moeten voeden, huisvesten, kleden. Ze bestudeerden dan ook de geschiedenis van de maatschappijen en van de veranderingen die zich hierin voordeden, niet vanuit de ideeën die de mensen zich hierover vormden maar vanuit de materiële omstandigheden. Zo legden ze de basis voor een wetenschap van de geschiedenis, het historisch materialisme.

Marx en Engels stellen dat historische veranderingen en sociale revoluties voorbereid worden door wijzigingen in de productie. En deze doen zich voor op het moment dat er een tegenstelling ontstaat tussen de ontwikkeling van de productiekrachten (de werktuigen, de machines, de mensen die deze gebruiken, de kennis en de knowhow) en de productieverhoudingen.

De Franse Revolutie van 1789 was het orgelpunt van een onderliggend proces van verandering in de productiewijze, een proces dat nieuwe tegenstellingen in de feodale samenleving deed ontstaan en versterkte. In de steden werden fabriekjes (“manufacturen”) en handelsverkeer steeds belangrijker. Dit vormde een voedingsbodem voor de opkomst van nieuwe ideeën, de ideeën van de Verlichting. Die stelden de voorbijgestreefde heersende ideeën ter discussie en leidden mee tot het ontketenen van de Revolutie en de geboorte van een nieuwe maatschappij.

Deze wetten over de ontwikkeling van de samenleving tasten de diepgewortelde misvatting aan dat het systeem waarin wij leven onveranderlijk is. Vandaag beweert de heersende klasse dat we “het einde van de geschiedenis” meemaken, dat er geen alternatief is voor het kapitalisme. De Egyptische farao’s, de Chinese keizers, de middeleeuwse adel, stuk voor stuk waren ze ervan overtuigd dat hun rijk eeuwigdurend was, en dat geen andere samenlevingsvorm denkbaar was. Maar nieuwe technische en wetenschappelijke ontwikkelingen, nieuwe mogelijkheden in de productie en de nieuwe opvattingen die daarmee gepaard gingen, leidden elke keer opnieuw tot toenemende sociale spanningen, en uiteindelijk tot collectieve gemeenschappelijke actie die de loop van de geschiedenis heeft veranderd.

Marx heeft aangetoond dat zo'n verandering van maatschappij niet uit de lucht komt vallen, dat ze niet ontstaat vanuit de ideeënwereld – ze is het werk van mensen die samen in actie komen. “Filosofen hebben de wereld slechts op verschillende manieren geïnterpreteerd. Het komt er echter op aan haar te veranderen”, zal Marx als repliek geven aan de filosofen die hem zijn voorgegaan.

Foto Solidair, Vinciane Convens


Schrijf als eerste een commentaar

Gelieve je mail te bekijken voor een link om je account te activeren.